Đại sứ Phạm Quang Vinh phân tích về “di sản” khó phá bỏ ông Joe Biden thừa hưởng từ ông Donald Trump

Đại sứ Phạm Quang Vinh phân tích về “di sản” khó phá bỏ ông Joe Biden thừa hưởng từ ông Donald Trump

Ngọc Diệp
BizLIVE -

Dù chính sách của ông Donald Trump gây nhiều tranh cãi, nhưng cũng có nhiều định hướng của ông nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng, và “di sản” này rất khó phá bỏ.

Cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2020 đến thời điểm hiện tại có thể coi như đã “ngã ngũ”, ông Joe Biden sẽ trở thành chủ nhân của Nhà Trắng Mỹ trong 4 năm tới. Ngay trong những tuần gần đây, ông đã ráo riết chuẩn bị công tác nhân sự cho chính quyền tương lai của mình. 
Bộ máy nhân sự của ông sẽ định hình chính sách kinh tế và đối ngoại của nước Mỹ ra sao trong bốn năm tới, cơ cấu nhân sự đó có thể tác động thế nào đến khu vực châu Á – Thái Bình Dương nơi chúng ta đang sống; ông Joe Biden thừa hưởng những “di sản” khó phá bỏ nào từ ông Donald Trump…tất cả những vấn đề này đã được cựu Đại sứ Việt Nam tại Mỹ (giai đoạn 2014 – 2018), nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Quang Vinh phân tích trong cuộc phỏng vấn mới đây với BizLIVE. 
NƯỚC MỸ TỪ THỜI ÔNG OBAMA ĐẾN ÔNG TRUMP ĐÃ THAY ĐỔI
RẤT NHIỀU
Ông đánh giá sao về những lựa chọn nhân vật để đưa vào nội các của ông Joe Biden, lựa chọn đó cho thấy ông Joe Biden đang nhắm đến những mục tiêu chính sách kinh tế và đối ngoại như thế nào?
Trước hết nhìn vào đội ngũ nhân vật chủ chốt dự kiến được ông Joe Biden đưa vào nội các của mình, trong đó có những gương mặt như ông Anthony Blinken, hay Jake Sullivan rồi cả ngoại trưởng John Kerry, có thể thấy mấy điểm như sau:
Đây là những người rất thân cận hoặc thậm chí đã từng phục vụ dưới thời ông Obama và nhiều người thân với ông Joe Biden trong thời kỳ dài, trong đó có người được đề cử cho vị trí Ngoại trưởng. 
Chắc chắn những người này chia sẻ với ông Joe Biden về tầm nhìn chiến lược an ninh quốc gia và đối ngoại quốc gia của ông Joe Biden và nếu nhìn lại những gì chúng ta theo dõi về ông Joe Biden và đội ngũ liên quan đến an ninh quốc gia và đối ngoại này, có thể thấy rằng chắc chắn họ sẽ tiếp cận lợi ích và phát huy vai trò nước Mỹ theo cách khác với ông Donald Trump. Người ta dường như sẽ trở lại ngoại giao truyền thống, dễ đoán định hơn. 
Ông Joe Biden và đội ngũ của ông cũng nhấn mạnh rằng trong quan hệ quốc tế, sẽ tham vấn và trao đổi với các đồng minh và đối tác nhiều hơn. Họ cũng sẽ đề cao hơn những vấn đề liên quan đến giá trị, hệ giá trị, chẳng hạn như câu chuyện về dân chủ, nhân quyền hay về môi trường, biến đổi khí hậu hay tiêu chuẩn lao động. Qua cách làm, người ta cũng có thể sử dụng nhiều hơn các biện pháp và kênh đa phương, các thể chế đa phương. 
Với mấy điểm đó nhưng không có nghĩa trong chiến lược đối ngoại sẽ hoàn toàn khác so với thời kỳ trước. Ông Joe Biden có thể thực hiện biện pháp mới, chẳng hạn như câu chuyện trở lại hiệp định Paris về biến đổi khí hậu hay thậm chí tính bước để quay lại hiệp định đa phương về vấn đề hạt nhân Iran nhưng chẳng phải câu chuyện nào cũng có thể làm được ngay. 
Nước Mỹ bây giờ cũng phải định vị là từ thời ông Obama cho đến thời ông Trump cho đến hiện tại cũng đã thay đổi nhiều, trong đó có câu chuyện cạnh tranh chiến lược nước lớn. Chắc rằng ông Joe Biden trong thời kỳ của mình sẽ vẫn tiếp tục câu chuyện cạnh tranh chiến lược, thương mại, công nghệ và thậm chí vẫn là gia tăng. 
Nhưng mặt khác, sẽ có thể bớt đi những biện pháp bất ngờ và thiếu đoán định như ông Donald Trump mà nó sẽ được quản trị chiến lược một cách ổn định hơn. Và như vậy nó vẫn để ra những khe cửa cho câu chuyện hợp tác, vi như hợp tác về biến đổi khí hậu hay kinh tế hay trong câu chuyện về bán đảo Triều Tiên. 
Với khu vực châu Á – Thái Bình Dương này, ông Joe Biden cũng sẽ phải đứng trước những lựa chọn không phải dễ dàng, liệu ông sẽ lựa chọn cách tái cân bằng của ông Obama hay tiếp nối như thế nào định hướng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do, rộng mở của ông Donald Trump.
Nước Mỹ dù dưới đời Tổng thống nào cũng vẫn rất cần châu Á – Thái Bình Dương và sự gắn kết ở đây. Nước Mỹ có lợi ích ở đây và nước Mỹ có vai trò ở đây. Nhưng nói đến việc lựa chọn cách nào thì có lẽ ông Joe Biden gần hơn với cách của ông Obama bởi vì tái cân bằng cũng là thời của ông Obama và ông Joe Biden.
ẤN ĐỘ DƯƠNG - THÁI BÌNH DƯƠNG LÀ THÀNH QUẢ CỦA THỜI KỲ DONALD TRUMP
Những lựa chọn nhân vật nội các của ông Joe Biden có hàm ý ra sao với tình hình an ninh, kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương?
4 năm qua, khu vực và thế giới đã thay đổi rất sâu sắc và bản thân cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc cũng như vậy cho nên dù có thiên theo hướng tái cân bằng của ông Obama thì ông Joe Biden cũng phải có những điều chỉnh và cập nhật. 
Dù muốn hay không muốn, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do rộng mở nhưng dựa trên luật lệ; trong 4 năm qua nước Mỹ triển khai rất nhiều biện pháp, những biện pháp này không phải chỉ của ông Donald Trump mà có sự ủng hộ của cả hai đảng, chẳng hạn như câu chuyện cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc, hay câu chuyện tăng cường kết nối với các đối tác và đồng minh cả về mặt chính trị an ninh lẫn mặt kinh tế và thương mại. 
Chính vì thế ông Joe Biden dù có gọi chính sách bằng cái tên thế nào đi nữa cũng phải thừa kế những cái mà nước Mỹ đã ủng hộ trong 4 năm qua liên quan đến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. 
Như vậy, mình có thể thấy rằng sẽ phải trông đợi thêm về chiến lược mới đối với châu Á nhưng nước Mỹ vẫn phải gắn chặt và vẫn có lợi ích tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương này. Nếu có thiên theo hướng của ông Obama về tái cân bằng thì cũng phải cập nhật thêm chứ không phải chỉ rập khuôn. 
Dù muốn hay không cũng sẽ phải thừa kế một phần trong những cái đã triển khai với Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương rộng mở đã nhận được sự tán đồng của chính trị gia cả hai đảng. 
Liên quan đến câu chuyện về an ninh hàng hải tại một số khu vực trên thế giới, nước Mỹ lâu nay dù là Tổng thống nào cũng rất cần câu chuyện tự do, hòa bình, an ninh và tự do hàng hải. Ngoài ra là duy trì trật tự khu vực mà trong đó Mỹ có vai trò. 
 
Trong bốn năm qua đã có một số bước tiến triển hay còn gọi là biến chuyển trong câu chuyện mà lập trường của nước Mỹ với vấn đề an ninh, tự do hàng hải. Nước Mỹ đã không chấp nhận những “yêu sách” không dựa trên căn cứ luật pháp của một số nước. 
Những câu chuyện trên phát triển trong thời kỳ của ông Donald Trump nhưng lại được sự ủng hộ của cả hai đảng cho nên chắc ông Joe Biden cũng vẫn sẽ phải kế thừa điều này chứ không chỉ tự do hàng hải và vai trò của Mỹ ở khu vực. 
Nói chung lại trong câu chuyện Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương này, dù ông Joe Biden sử dụng thuật ngữ châu Á – Thái Bình Dương hay Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, cá nhân tôi mong rằng ông sẽ vẫn sử dụng ngôn từ mới mà bao nhiêu nước trong đó có Mỹ đã rất mất công bàn bạc và xây dựng. Tuy nhiên nội hàm của nó vẫn phải kết hợp hai nhiệm kỳ lại để ứng phó với tình hình thế giới và khu vực vẫn thay đổi rất sâu sắc.
Trong lĩnh vực đối ngoại, nước Mỹ đang đương đầu với vô cùng nhiều thách thức. Nước Mỹ phải ứng phó với những cái khẩn cấp và ưu tiên nhất trong nội bộ nước Mỹ, đặc biệt câu chuyện làm sao kiểm soát được đại dịch và phục hồi kinh tế. 
Thứ hai, nước Mỹ đối diện với một thế giới và khu vực cũng rất khác so với 4 năm trước, đặc biệt cạnh tranh giữa các nước lớn. Cuối cùng, có rất nhiều vấn đề đang nảy sinh, chẳng hạn như tập hợp và so sánh lực lượng thay đổi. 
Câu chuyện của chuyển dịch chuỗi cung ứng cũng đang thay đổi, điều chỉnh và những gắn kết với khu vực châu Á – Thái Bình Dương về địa chiến lược có nhiều, về địa an ninh có nhiều nhưng về kinh tế lại đối diện với việc nước Mỹ không tham gia TPP nữa. Rõ ràng rằng nước Mỹ vẫn đang còn phải tính toán và xử lý nhiều vấn đề đối ngoại và thách thức đặt ra phía trước. 
CÂU CHUYỆN KHỦNG HOẢNG NHIỀU CHIỀU CỦA NƯỚC MỸ 
Có quan điểm cho rằng với những gì ông Donald Trump đã làm, ông Joe Biden thừa hưởng nhiều di sản lớn và khó có thể phá bỏ được, vậy theo ông di sản lớn nhất mà ông Donald Trump để lại cho ông Joe Biden là gì, nhìn từ góc độ kinh tế và đối ngoại?
Có lẽ bây giờ chúng ta phải nhìn chiều dài của 4 năm qua của nước Mỹ, ở đây nước Mỹ vào lúc này phải nhìn vào hai giai đoạn của nước Mỹ. Thứ nhất nếu tính đến hết năm 2019, rõ ràng nước Mỹ đã hưng phấn trở lại trong câu chuyện phát triển và phục hồi kinh tế một cách tích cực. 
Và nếu chúng ta nhớ lại là một vài con số mà nước Mỹ tiếp tục duy trì được đà tăng trưởng cao gần 3% GDP; thứ hai nữa là tạo ra công ăn việc làm mới, tỷ lệ thất nghiệp xuống mức thấp nhất và có lúc đã đạt mức thấp nhất trong 50 năm qua. 
Câu chuyện kinh tế mà theo cách quản trị của ông Donald Trump cơ bản theo cách lâu nay của Đảng Cộng hòa, một là giảm thuế với các tập đoàn lớn để thúc đẩy sản xuất, các doanh nghiệp lớn để thúc đẩy sản xuất và phát triển kinh doanh. Thứ hai là giảm điều kiện và ràng buộc cho các ngành sản xuất và chính vì vậy cũng tạo ra động lực để phát triển tiếp. Và thông qua động lực phát triển kinh tế, từ đó tạo điều kiện cho phúc lợi xã hội. Ông giảm bớt rất nhiều can thiệp của chính quyền đi.
Nếu nhìn vào thời gian tới dưới sự quản trị của ông Joe Biden và Đảng Dân chủ thì sự quản trị sẽ có những sự khác biệt, Đảng Dân chủ sẽ đánh thuế cao hơn đối với những tập đoàn lớn, đối với những người có thu nhập cao để giành phúc lợi xã hội nhiều hơn, đây là những vấn đề mà hai đảng có những cạnh tranh với nhau và chúng ta cần theo dõi thêm. 
Giai đoạn thứ 2, từ đầu năm 2020 đến nay, nước Mỹ chìm trong cuộc khủng hoảng nhiều chiều chứ không phải khủng hoảng kép bao gồm khủng hoảng về y tế do dịch bệnh đem lại, từ dịch bệnh lại có cách ly xã hội cho nên có khủng hoảng về kinh tế. 
Rồi đến khủng hoảng về xã hội do người dân thiếu công ăn việc làm phải ở nhà và nhiều câu chuyện khác trong xã hội, chẳng hạn như phân biệt chủng tộc vẫn tiếp tục và chính trị, phân cực trong lòng nước Mỹ. 
Một nước Mỹ đan xen cả cái đã có và cái đang khủng hoảng hiện tại này, nhưng trong cái đang khủng hoảng này của năm 2020 cũng phải nhìn thấy rằng nước Mỹ vẫn đang chịu gia tăng sức ép của dịch bệnh lây lan, cái đó vẫn nặng nề cho đến ngay hôm nay nhưng lại có cơ hội là có vắc xin để giúp cho phòng chống dịch bệnh dù hiệu quả có thể chưa ngay trước mắt. 
Nếu tính đến quý 3 vừa rồi cho đến quý 4 này, nước Mỹ bắt đầu có dấu hiệu phục hồi dù chưa qua khỏi được giai đoạn khó khăn về kinh tế nhưng khủng hoảng đỡ tồi tệ hơn người ta nghĩ và có nhiều dấu hiệu khởi sắc. Người ta tính toán rằng đến quý 3/2020 đã có lại được 14 triệu công ăn việc làm…Thế nhưng nội bộ trong lòng nước Mỹ còn nhiều vấn đề, bất bình đẳng xã hội còn nhiều. 
Nhìn lại câu chuyện di sản, không phải câu chuyện di sản của ông Trump hay di sản của ông Obama hay tương lai của ông Joe Biden thế nào mà phải thấy rằng nước Mỹ hiện tại này dưới thời ông Trump cũng như sắp tới dưới thời ông Joe Biden năm 2021 phải đối diện với nhiều mặt thách thức, trong đó có cả cơ hội nhưng thách thức nhiều hơn. 
Kinh tế Mỹ có nhiều đà phát triển nhưng dịch bệnh Covid-19 đã làm đứt quãng đà phát triển đó. Do đại dịch và do kinh tế bị đình trệ, người ta sẽ phải thực hiện nhiệm vụ kép để kiểm soát đại dịch và khôi phục tăng trưởng kinh tế ra sao sẽ là câu chuyện cấp bách nhất của nước Mỹ sắp tới. Cuối cùng, thách thức tiếp theo là một nước Mỹ phân hóa cực kỳ sâu sắc về mặt xã hội, chính trị, những câu chuyện đó nước Mỹ phải đối diện dù đó là ông Trump hay ông Biden. 
Về đối ngoại mà nói, ông Biden và ông Trump sẽ khác nhau lớn nhất ở cái dựa trên hệ giá trị và tham vấn với các đồng minh, sử dụng các hệ thống công cụ quốc tế trong đó có các công cụ đa phương. 
Nhưng có lẽ là trong 4 năm qua, không chỉ là ông Donald Trump mà nước Mỹ đã định vị lại lợi ích của mình và cách nhìn của mình đối với thế giới, nó là quá trình tiếp tục của nhiều năm qua chứ không phải chỉ đến thời ông Donald Trump. Dường như vị trí số 1 của nước Mỹ đang bị thách thức, nhất là trước cạnh tranh của các nước lớn và những nước mới nổi trong đó có sự vươn lên của Trung Quốc. 
Thứ hai nữa là câu chuyện nước Mỹ tham gia vào các thỏa thuận thế giới, thỏa thuận đa phương cũng được nhìn nhận lại không phải chỉ trong thời Donald Trump. Người Mỹ tự nhìn lại là việc tham gia các thỏa thuận đa phương mang lại lợi ích gì cho nước Mỹ; tự do thương mại có ảnh hưởng đến công ăn việc làm của nước Mỹ hay không, có ảnh hưởng đến sản xuất kinh doanh hay người lao động của nước Mỹ hay không.
 
Từ trước đó, người Mỹ đã phải nhìn lại nước Mỹ sẽ phải giảm chi phí bao cấp ra bên ngoài, trong đó có chi phí bao cấp về mặt an ninh với đồng minh. Người ta đã nói đến vấn đề này từ trước khi ông Donald Trump lên và nước Mỹ đứng trước hệ thống luật pháp quốc tế, hay còn gọi là trật tự thế giới cần phải cải cách mới phù hợp với quan hệ quốc tế hiện tại. 
Về việc làm sao duy trì được nước Mỹ, ông Donald Trump thì dường như cái gì không có lợi cho ông thì ông thôi, không tham gia nữa. Nhưng ông Joe Biden sẽ khác, ông lại muốn tham gia vào những cam kết đó, việc ông sẽ điều chỉnh sửa đổi như thế nào, câu chuyện đó là cả một quá trình dài. Nếu tính về đối ngoại, trước tiên điểm này rất đáng lưu tâm. 
Còn nói về đối ngoại, cũng phải nói đến những cái mà ông Trump đã làm được, dù người này có thể đánh giá tốt, người khác đánh giá xấu, được hay không được nhưng vẫn phải đối diện với di sản đó.
Ví dụ, câu chuyện Trung Đông, ông Donald Trump đã tách khỏi những nguyên tắc truyền thống lâu nay về đổi đất lấy hòa bình, về Arab, Israel để tạo ra đột phá mới về sự bình thường hóa và ấm lại giữa Israel và một số nước như Tiểu vương quốc Arab, Bahrain hay Sudan hay Morroco gần đây. Muốn hay không muốn, người đi tiếp vẫn phải điều chỉnh cái này trong tiến trình quan hệ của nước Mỹ với Trung Đông và hòa bình với Trung Đông.
Còn nói đến cạnh tranh nước lớn trong rất nhiều mặt, câu chuyện này của nước Mỹ, câu chuyện cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc cũng của nước Mỹ; ông Joe Biden lên có thể quản trị mọi chuyện khác đi, chẳng hạn như tham vấn đồng minh nhiều hơn, sử dụng các quan hệ quốc tế nhiều hơn và duy trì được đối thoại với Trung Quốc một cách ổn định hơn để mối quan hệ không còn khó đoán định như trước. Nhưng rõ ràng cạnh tranh này là đồng thuận của nước Mỹ và sẽ vẫn tiếp tục, chỉ có là quản trị khác đi.
Cuối cùng, câu chuyện Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng mở dù sau này dù tên gọi có khác đi nhưng nước Mỹ vẫn cần gắn kết ở đây, có lợi ích ở đây và rõ ràng câu chuyện kết nối của nước Mỹ thời ông Donald Trump vẫn duy trì với khu vực này sang thời ông Joe Biden sẽ vẫn như vậy. 
Nước Mỹ cần kết nối với châu Á – Thái Bình Dương này kể cả về chính trị an ninh và về kinh tế thương mại, mảng liên kết kinh tế thương mại đa phương với khu vực này đang thiếu do nước Mỹ rút khỏi TPP, đó là thách thức lớn mà dù muốn dù không ông Joe Biden vẫn phải tính đến. 
Đánh giá về di sản của Donald Trump sẽ có nhiều chiều, nhưng có câu chuyện chung về phát triển kinh tế mà nước Mỹ nói chung phải đối diện, không cứ là thời ông Joe Biden hay ông Donald Trump. Và một số mặt về đối ngoại mà ông Donald Trump đã làm nhận được sự đồng thuận của hai đảng mà người đối diện sẽ vẫn phải chấp nhận.
Xin cám ơn những chia sẻ của ông!

NGỌC DIỆP