Nhân vật

[BizSTORY] Chủ nhiệm làng nghề “Một thoáng Việt Nam”: Người đàn bà tóc trắng và giấc mơ tre

Chị Trần Thị Tuyết Nga, người đã tạo nên không gian văn hóa độc đáo và nên thơ cho "Một thoáng Việt Nam", và bây giờ là làm sống lại "Làng nghề truyền thống" của mọi miền đất nước tại Nam Hội An. 
[BizSTORY] Chủ nhiệm làng nghề “Một thoáng Việt Nam”: Người đàn bà tóc trắng và giấc mơ tre Bà Trần Thị Tuyết Nga, Chủ nhiệm làng nghề “Một thoáng Việt Nam”
Kim Yến14:14 13/01/2019

Có một người đàn bà mà tôi rất kính trọng và yêu thương. Đó là chị Trần Thị Tuyết Nga, người đã tạo nên không gian văn hóa độc đáo và nên thơ cho Một thoáng Việt Nam, và bây giờ là làm sống lại Làng nghề truyền thống của mọi miền đất nước tại Nam Hội An. Hai lần gặp chị, cả hai chúng tôi đều nghẹn ngào muốn khóc. Tôi không thể hiểu được chị lấy đâu ra nhiều nghị lực đến vậy để có thể trụ vững sau bao thăng trầm của thời cuộc và của chính mình, để tạo dựng những giấc mơ…

Làng nghề hội tụ ở Hội An và giấc mơ tre

Hội An thật kỳ diệu, đến một thời khắc nào đó đủ duyên, nhân tài khắp nơi tự nhiên tụ về, để tiếp sức cho một vùng đất thiêng suốt chiều dài lịch sử vẫn giữ trong mình vẻ đẹp của làng quê sông nước với ruộng lúa bờ ao và những nghề truyền thống đã tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc mà không có giặc ngoại xâm nào có thể đồng hóa được. Làng còn, là đất nước còn.

Đến Vinpearl Land Nam Hội An vào những ngày đầu năm mới 2019, không khỏi ngỡ ngàng trước một không gian mướt xanh sống động của các làng nghề và kiến trúc nhà Việt trải dài suốt từ Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ…

Mỗi ngôi nhà xưa đều gắn với một nghề truyền thống. Đích thân các nghệ nhân của làng cho chúng tôi xem cách làm giấy dó, một đặc ân của đất trời phương Bắc có tuổi đời trên 500 năm. Làng tranh Đông Hồ cũng có một hậu duệ xuất hiện ở đây, giọng Bắc Ninh duyên dáng và dí dỏm, anh kể cho chúng tôi nghe về chiếc khuôn đồng cổ “Đám cưới chuột” của cha ông mà anh đã gìn giữ qua mấy đời, dù có nứt vẫn tìm mọi cách để dán lại, vì nó sống động và hồn nhiên không sao tả xiết, người thợ khắc ngày nay khó mà tạo dựng lại hồn cốt đó.

 Nghệ nhân làm giấy dó

Bên bếp lửa hồng, những bà, những chị đang ngồi gỡ từng nong kén, se sợi, để dệt nên những tấm lụa Mã Châu tưởng chừng đã thất truyền. Bên kia dòng sông, một vùng nguyên liệu và dược liệu mướt xanh hiện diện giữa những đồi cát trắng mênh mông như thể một phép màu, để cung cấp nguyên liệu cho các làng nghề.

Làng nghề ở đây không để trình diễn. Đem những gì thật nhất, mộc nhất về đây, chị Trần Thị Tuyết Nga còn lo cách tìm đầu ra cho các làng qua những sản phẩm, dịch vụ cụ thể. Cả một đội ngũ nhân viên tinh nhuệ đã có kinh nghiệm xuất khẩu sản phẩm làng nghề từ Một thoáng Việt Nam đã được chị điều ra đây cùng các nghệ nhân tìm đường cứu làng, cứu sản phẩm của làng thông qua những sản phẩm được thiết kế mới phù hợp thẩm mỹ và nhu cầu người thưởng ngoạn quốc tế. Các nghệ nhân lại trở thành người thầy, đào tạo cho một thế hệ mới của Hội An, với bản tính chất phác và chịu thương chịu khó, để nhân rộng sức người cho làng, một nỗi lo dường như quá sức với làng hiện nay.

Hỏi chị vì sao đang quá bận rộn với Một thoáng Việt Nam tại Củ Chi mà vẫn dành thời gian đến với Hội An, trong thời gian vỏn vẹn… 2 tháng, tạo dựng nên một không gian tinh thần và vật chất sống động như thế cho làng nghề của Đảo văn hóa dân gian Vinpearl Nam Hội An?

Chị cười, nhỏ nhẹ nói: “Để gìn giữ và phát triển văn hóa dân tộc, tôi nghĩ nếu chỉ riêng Một thoáng Việt Nam thì không làm được, phải tập hợp sức mạnh cực lớn của mọi nguồn.

Một đất nước mà văn hóa làng mất thì xã hội sẽ lụi tàn. Kinh tế phát triển phải chứa đựng nội hàm tri thức,trí tuệ, đạo đức và môi trường, nếu không chỉ là khoe mẽ. Nếu sự phát triển của đất nước chỉ là cuộc chạy đua giữa các thế lực tài chính thì không biết đất nước này sẽ đi về đâu. Một dân tộc từng sống trong như viên pha lê là chuyện có thật, tại sao bây giờ lại để cho những thế lực kinh tế chặt hết cây rừng, gây ra hạn hán, lũ lụt? Bờ Đông rừng Cà Mau đang lở từng vùng, chúng ta sắp mất hết làng, mất hết rừng rồi. vẫn còn kịp nếu chúng ta biết chung sức, chung lòng để xây dựng đất nước…

Tôi cố gắng không phản bội lại lịch sử, không phản bội lại tiền nhân. Với một lịch sử làng nghề như thế, chỉ cần trình bày nghiêm túc trong không gian xanh, sạch, đẹp, chất thiêng ấy sẽ lan tỏa, bàng bạc trong mỗi bước đi của du khách…

Làng nghề ở Hội An có gì khác so với Một thoáng Việt Nam thưa chị?

“Khách du lịch tới Việt Nam vì văn hóa. Tôi dị ứng với tất cả những gì giả. Tốn rất nhiều công sức đưa về đầy đủ cây trái mọi miền, từ cây cau cọ lợn ở Phú Thọ, cam Canh, bưởi Diễn, cam Vinh ngọt lừ của miền quê phía Bắc, đến quýt Thiều, sầu riêng, bồn bồn, vú sữa… những loại cây trái đặc trưng của miền Nam, tôi rất hạnh phúc khi được giới thiệu từng cái cây quý của đất nước hiện diện nơi đây.

Làng nghề ở đây phải tích hợp với thương cảng. Không có thương cảng lấy gì ra Hội An? Đây còn có một bảo tàng sông nước, câu chuyện về thuyền bè Việt Nam. Thế giới đánh giá thuyền bè Việt Nam cách đây mấy ngàn năm kỹ thuật rất cao, tiếc là đã bị Tàu đốt hết, mình tìm mọi cách truy tìm lại… lẳng lặng làm theo kiểu của tôi thôi.

Làm sản phẩm du lịch có giá trị văn hóa, lịch sử… Khu giấy dó đang thực hiện bộ tranh 4D, đó là ý đồ tôi làm sách cho trẻ con Việt Nam và toàn thế giới với tiếng Việt-Anh, Việt-Pháp, có cả âm thanh.

Về không gian tinh thần, tôi kết hợp với đạo diễn Tấn Lộc dàn dựng chương trình biểu diễn Về bến dài 25 phút rất dân dã, với hình ảnh người dân ra biển đánh cá, quay về với gia đình, cùng góc ả đào Nguyễn Công Trứ, góc truyện Kiều, góc Lục Vân Tiên...

Còn Một thoáng Việt Nam hiện đã biến thành không gian sinh học đa dạng công nghệ cao, với danh mục nấm thuốc đang dẫn đầu cả nước như đông trùng hạ thảo, tỏi đen, nano nghệ, thuốc trị bỏng, lọc nước… Tôi muốn biến đó thành không gian khoa học, để trẻ em có thể đến học cuối tuần.

Làm thế nào để chị có thể hoàn thiện công trình với thời gian… thần tốc như thế?

“Chính vì mục đích cao đẹp đó mà nhân viên của tôi đã gắn bó với Một thoáng Việt Nam bao năm nay, những lúc khó khăn các em đều có mặt, vài tháng, vài năm không có lương là chuyện bình thường, nhưng các em vẫn chấp nhận. Chỉ có tinh thần ấy mới có thể hoàn thiện khu làng nghề và kiến trúc nhà Việt trong thời gian ngắn ngùi như thế, một tốc độ… mãnh liệt.

Tôi sống như thời chiến tranh, như thể ngày ở trong rừng. Tôi nhớ thời tổng tiến công mùa xuân 68, nhớ thời làm đường hoa Nguyễn Huệ anh em biết mình làm vì đất nước, có lý tưởng để đi tới.

Trong 2 tháng tập hợp đội ngũ hơn hai trăm bạn trẻ chủ yếu ở Quảng Nam, một vùng khá nghèo, đưa về đào tạo, và các bạn thay đổi thật. Tôi còn mời gọi các anh chị hiểu biết về làng cổ như Đỗ Lai Thúy, Mai Thanh Sơn… về đây truyền kiến thức cho các em, từ chưa cấp ba đến đại học dạy chung, kiểu phổ cập. Quan trọng là người thầy tiếp cận các em bằng kiến thức sâu cỡ nào.

Vườn dược liệu cũng đang hoàn thiện để kịp phục vụ nguyên liệu làng nghề. Phải lo gấp than tre và bụi xả đưa vào toalet để hút mùi hôi. Xả hồng bữa đầu mua một triệu rưỡi, về cứ thế nhân lên cả nước, thơm mùi rất nhẹ, làm ra sản phẩm quạt đan du khách rất thích… Tôi cứ thích làm đẹp cho đời. Dọc mé sông này chuối nước nhỏ sinh sôi, chưng đẹp lắm.

Vùng cát trắng mênh mông thế làm sao cho cây cối ở đây phát triển xanh tươi vậy thưa chị?

Chúng tôi phải bỏ phân bón hữu cơ, xe chở phân từ trong Một thoáng Việt Nam ra. Chúng tôi làm công nghệ cao, có phân trùn quế, xơ dừa. Mình sống thế nào cây sống thế, tôn trọng cây như tôn trọng mình, cây cỏ ở đây được sống sướng mà, không sống khổ đâu.

Chúng tôi giúp cho dân, dạy cho các em từng lý từng tí… Hội An được nhất là dân vẫn còn chân chất thật thà, không phải người nào cũng giỏi, cũng chịu khó tới cùng, nhưng giữ được sự mộc mạc chân thành. Ở đây sống được lắm theo nghĩa đó. Họ làm việc rất được, cây cối không mất một trái nào.

Tôi còn trồng mấy chục cây vối đủ bán cho mọi người uống, rồi trồng bông vải để dệt tơ, nuôi dâu tằm, có sợi vải tằm hoàn toàn hữu cơ. Phấn đấu khôi phục lại được văn hóa cha ông, vải nhuộm hoàn toàn tự nhiên, sợi hoàn toàn hữu cơ.

Điêu tôi tâm huyết nhất là trồng tre. Không có cách gì để chống lại biến đổi khí hậu, nếu cộng thêm kiến thức của mình với những doanh nghiệp có tâm, có kiến thức và có tiền sẽ thành công. Tre sẽ giúp cho không khí sạch hơn, rễ tre giữ đất, cây tre đã làm ra ba ngàn sản phẩm rồi. Đeo đẳng cây tre đằng đẵng nhiều năm nay, giờ mới có điều kiện để làm, âu cũng là một duyên lành”.

Cội nguồn tôi vẫn mê làm tre, nhưng mình không đủ tiền làm tre cho đất nước. Tôi đã tổ chức hội thảo về tre của Việt Nam rồi. Tre có thể cứu nước mình với biến đổi khí hậu, khi nước biển dâng. Trồng tre dọc bờ sông, bờ biển, nâng bờ sông bờ biển lên khi nước dâng, bảo đảm không tràn vào ruộng.

Tôi đã vận động Vinamilk cùng UBND tỉnh trồng thử tre ở Bến Tre rồi và thành công. Tôi cứ sợ nước biển mặn thì tre không sống, nhưng trồng tre rất chịu. Tôi cũng đang vận động Vingroup.

Nhiều khi nhìn cây tre màu đỏ, cứng, lượn như sóng, tôi cảm giác mình đang sống ở nơi không thật lắm, vì nó đẹp quá. Nước biển dâng thì chẳng ai cứu được ngoài chính mình. Nếu Nhà nước vận dộng nhân dân, tất cả các bờ sông dư sức làm tre, dân cũng được nhờ, tạo công ăn việc làm từ tre. Thực ra đó mới là đam mê của tôi. Về thấy những hàng tre mình nghĩ sống thế là đủ đầy rồi.

Còn làm văn hóa nó nằm trong máu mình rồi, làm sẽ đầy đặn hơn người khác. Làm sao trồng tre dọc suốt các bờ sông? Giáo sư sử học Trần Quốc Vượng từng nói “Chiều dài các dòng sông của Việt Nam cộng lại bằng chiều dài đất nước”, nếu không làm cứu nước, giặc ngoại xâm chưa đánh được mình mà nước biển đánh là cái chắc. Chuyện cuối cùng, tôi muốn làm sách, làm phim và mở trường…”.

Những ngày chiến tranh gian khổ trong R đã đào luyện cho chị một bản lĩnh thế nào?

Tôi không chối bỏ quá khứ đó, nó dạy tôi làm người, lấy hạnh phúc chung làm hạnh phúc cá nhân, tụi tôi thấy nhiều người chết cho người khác sống là chuyện bình thường. Mọi cực khổ mình đã trải qua, tôi trân trọng nó vì nó đào tạo nên con người mình.

Quá khứ có giá trị vì mình làm vì dân tộc, giờ mình chỉ đi tiếp con đường ấy thôi. Được làm chuyện có ích thế này, anh em trong công ty mình hạnh phúc, tôi thấy hạnh phúc. Tất cả nhà cửa do anh em tổ chức hết, nhờ có kinh nghiệm từ quá khứ mấy chục năm làm cho Một thoáng Việt Nam, chứ có ai mà cất cái nhà này hai tháng đâu?

Tôi chỉ lên chương trình, anh em tự làm thôi, một chương trình hết sức sinh động cho đất nước mình. Tôi không quản lý người theo kiểu phải thế này thế nọ. Mình cũng có lúc yếu lúc khỏe, lúc vui lúc buồn, anh em cũng thế, có lẽ vậy mà anh em siêng năng làm việc.

Tôi tự tin làm xong, nhưng khi xong rồi như giấc mơ, không tưởng tượng được đâu. Chương trình Về bến tôi biết cần có cái đó, chứ nó không có trong hợp đồng đâu.

Đất nước này dạy cho người ta phải có tiền, tất cả mọi thứ phải trên tiền. Mà tiền không làm nên đất nước, không làm nên dân tộc. Ông bà mình từng dạy làm cho đất nước sung sướng, hạnh phúc, tôi đang sống như thế.

Nghệ nhân làng tranh dân gian Đông Hồ 

Gắn bó với “Một thoáng Việt Nam” như một định mệnh

Dường như trong lòng chị lúc nào cũng có một nỗi đau trong sạch, nỗi đau khi nhìn thấy vẻ đẹp văn hóa, lịch sử, con người… của biết bao vùng đất cứ ngày một phai đi, để bao năm nay lặng lẽ vun bồi 22ha đầm lầy chi chít hố bom thành không gian mướt xanh của cỏ cây và hồn người, như một câu chuyện dài thật đẹp về đất nước.

Nhìn những thành quả của Một thoáng Việt Nam hôm nay, ít ai biết chị đã từng trả giá cho biết bao phiền muộn. Đã từng có ngân hàng nói thẳng vào mặt chị là chuyện này để Nhà nước làm, chị làm chi cho mệt? Chẳng có cơ chế nào để nhà đầu tư làm việc với ngân hàng nhằm lưu giữ văn hóa dân tộc. Càng ngày, sức ép về tài chính và nội dung khiến chị lao tâm khổ tứ. Nhiều người khuyên chị thôi dẹp đi, dù biết chị làm đúng.

Từng sống, chiến đấu ở Củ Chi, ban đầu chỉ định xây dựng một ngôi trường coi như trả ơn cho vùng đất đã từng che chở mình. Khi làm, mới thấy để làm được việc đó, người dân phải có tiền để sống, phải đưa văn hóa về, nếu không Củ Chi mãi mãi là góc khuất. Bán đi căn nhà duy nhất của mình, bán tất cả những gì cá nhân có được, vay được ở đâu là vay, thậm chí có lúc phải vay với lãi suất cao ngất ngưởng… Chị và nhân viên của mình suốt 4 năm sống trong đói rách, lầm than, nhục nhã cho tới ngày lấy lại sự công bằng, có giấy Quyền sử dụng đất mà chị đã đầu tư không biết bao nhiêu sức lực và tiền của.

“Quả thật có lúc cô đơn, cảm giác lạnh lưng. Thôi thì cứ đi, đứng lại là cay đắng, hoang mang, chùn tay…bao nhiêu năm tự mình đốt lửa, bởi không ai đốt lửa thay mình,chỉ có hy vọng cháy lên…”, chị từng chia sẻ.

Nói về chị, anh Nguyễn Văn Mỹ, Chủ tịch HĐQT Lửa Việt Tour tỏ ra đầy ngưỡng mộ: “Tôi thực sự tâm phục khẩu phục chị, một con người mắc bệnh vĩ cuồng, nhưng là vĩ cuồng vì đại sự, không phải cho cá nhân mình. Chị có một tình yêu tuyệt đối với văn hóa dân tộc. Không ai đủ đam mê như chị với cỏ cây và hoa trái quê nhà, để bao nhiêu năm qua đã tạo ra một “vương quốc” thân quen mà lạ lẫm, tĩnh lặng và nên thơ. Hãy đến Một thoáng Việt Nam để học một “gánh” càn khôn, để thưởng thức những món ngon vật lạ ba miền, và để cảm nhận sự linh thiêng của văn hóa dân tộc”.

Còn nhà thơ Nguyễn Duy, người bạn vong niên của chị thì thấm thía: “Chị là người có một tinh thần lãng mạn rất cao cả và nghị lực để thể hiện tinh thần ấy một cách quyết liệt, đã nghĩ là làm, đã làm là làm tới cùng. Bao nhiêu năm nay một mình, thực hiện ý tưởng cao cả của mình, chỉ tiếc rằng khó khăn đến với chị quá nhiều, sức vóc nam nhi cũng không thể vượt qua được. Một thoáng Việt Nam là một công trình đầy tinh thần nhân văn, đầy tinh thần ái quốc”.

Hỏi chị vì sao một người kiêu hãnh làm vậy, tự tin làm vậy, lại sẵn sàng chịu nhục, hy sinh cả một thời xuân sắc của mình cho một giấc mơ gần như… không tưởng? Chị cười, nụ cười ẩn giấu nhiều cay đắng: “Một đất nước mà văn hóa mất thì xã hội sẽ lụi tàn. Cũng có người hỏi tôi tại sao khổ thế mà cử theo hoài, tôi nói cứ coi như tôi đi tu đi. Tu là làm người một cách đúng nghĩa, biết sống có ích vì xung quanh, chứ không chỉ cho mình. Có lẽ vậy mà mình không thấy khổ. Khi tự tay mình rửa chiếc cọc Bạch Đằng, tự tay đem đất, nước từng vùng miền về, tôi thấy mình chết được rồi. Càng làm, tôi càng thấy mình khỏe ra, như trở lại thời thanh niên mới lạ chứ…”.

Chia tay người đàn bà tóc trắng như một bà tiên, tôi bỗng thấy chị đẹp lạ lùng. Tôi chợt hiểu ra quy luật của hạnh phúc, đó là sự xả thân, dâng hiến, cho đi, và cho đi mãi…

Từ khóa: bizstory, kinh doanh