Kinh doanh

Đằng sau sự bế tắc của hoạt động cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước

Lynh Nguyễn
BizLIVE - Với hoạt động cổ phần hóa DNNN lớn, nhiều thương vụ đã được tiến hành thông qua tìm kiếm nhà đầu tư chiến lược, nhưng tỷ lệ bán vốn rất thấp, có khi chỉ từ 10 - 20%. Việc chỉ sở hữu quá ít cổ phần khiến nhà đầu tư chiến lược phải đối mặt với rủi ro lớn.
Đằng sau sự bế tắc của hoạt động cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước
Ảnh minh họa.
Ngày 9/9, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước(SCIC) đã tổ chức bán đấu giá toàn bộ 1.937.770 cổ phần, tương ứng 73% tổng số cổ phần đang lưu hành tại Công ty Cổ phần Địa ốc Vĩnh Long (Viresco) với giá khởi điểm 30.600 đồng/cổ phần.
Tổng số tiền SCIC dự thu sau đợt chào bán dự kiến đạt gần 60 tỷ đồng. Tuy nhiên, phiên đấu giá đã không thể tổ chức được do chỉ có duy nhất 1 nhà đầu tư tham gia.
Kể từ năm 2016, SCIC đã muốn thực hiện thoái vốn nhà nước tại Viresco. Mức giá khởi điểm có đợt lên đến 123.300 đồng/cổ phần. Tuy nhiên, sau 5 năm, trải qua 6 lần chào bán và mức giá khởi điểm giảm hơn 4 lần, SCIC vẫn thất bại trong việc tìm kiếm đối tác.
Viresco không phải cái tên cá biệt. Trước đó, trong tháng 8/2020, SCIC công bố chào bán đấu giá 17,8 triệu cổ phần, tương đương 51% vốn điều lệ tại Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu Nông sản Thực phẩm An Giang (AFX). Mức giá khởi điểm chào bán là 18.900 đồng/cổ phần, tương đương với tổng giá trị 337,4 tỷ đồng.
Phiên đấu giá sau đó bị hủy do không có nhà đầu tư nào nộp hồ sơ tham gia. Trên thị trường chứng khoán, giá cổ phiếu AFX chỉ loanh quanh mức  9.000 đồng/cổ phiếu, chưa bằng một nửa so với mức giá kỳ vọng mà SCIC đưa ra. 
Trong tháng 9, SCIC tiếp tục thông báo bán đấu giá cổ phần tại Công ty cổ phần Chăn nuôi Tiền Giang và Công ty cổ phần Thiết bị phụ tùng Sài Gòn. Đây cũng là số cổ phần tại những doanh nghiệp mà SCIC đã từng chào bán trước đó, nhưng đều không thành công.
Gần đây nhất, phiên đấu giá chào bán 50.000 cổ phần tại CTCP Phát Tài của Công ty TNHH MTV Xổ số kiến thiết An Giang và phiên đấu giá 52.000 cổ phần của CTCP Đại lý Hàng hải - Vinacomin (Vicosa) do Tập đoàn Công nghiệp Than Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) sở hữu với giá khởi điểm 182.200 đồng/cp cũng không thể diễn ra.
Tính từ đầu năm đến nay, trên HoSE, đã có 15 cuộc đấu giá bị hủy, còn tại HNX là 16 cuộc, gấp đôi so với năm 2019, cho thấy nhà đầu tư không mấy mặn mà với các doanh nghiệp Nhà nước.
Theo Báo cáo của Cục Tài chính doanh nghiệp - Bộ Tài chính, tính lũy kế giai đoạn 2016 đến tháng 7/2020, đã có 177 doanh nghiệp được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án cổ phần hóa với tổng giá trị doanh nghiệp là trên 443,5 nghìn tỷ đồng, trong đó giá trị vốn nhà nước là trên 207,1 nghìn tỷ đồng.
Tuy nhiên trong 177 doanh nghiệp đã cổ phần hóa chỉ có 37/128 doanh nghiệp cổ phần hóa thuộc danh mục cổ phần hóa theo công văn số 991/TTg-ĐMDN và Quyết định số 26/2019/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, chỉ đạt 28% kế hoạch. Số doanh nghiệp còn phải thực hiện cổ phần hóa từ nay đến cuối năm 2020 là 91 doanh nghiệp.
Cổ phần hóa kiểu “bình mới - rượu cũ”
Có nhiều lý do cho sự chậm chạp trong việc cổ phần hóa DNNN. Một nguyên nhân khách quan có thể kể tới là đại dịch Covid-19 tác động tới hoạt động của hầu hết các doanh nghiệp, khiến không nhiều các nhà đầu tư dư thừa nguồn lực để tham gia vào các phiên đấu giá. 
Tuy nhiên, vấn đề quan trọng thường nằm ở tỷ lệ bán vốn. Với hoạt động cổ phần hóa DNNN lớn, nhiều thương vụ đã được tiến hành thông qua tìm kiếm nhà đầu tư chiến lược, nhưng tỷ lệ bán vốn rất thấp, có khi chỉ từ 10 - 20%. Việc chỉ sở hữu quá ít cổ phần khiến nhà đầu tư chiến lược phải đối mặt với nhiều rủi ro khi tham gia cổ phần hóa doanh nghiệp.
Trường hợp của Tổng Công ty Lương thực miền Nam - Vinafood II là ví dụ điển hình. Là công ty sản xuất gạo lớn nhất nước và sở hữu cổ phần tại hàng loạt công ty con, năm 2018, Vinafood II chào đón cổ đông chiến lược là Tập đoàn T&T sau khi bán cho đối tác hơn 114,8 triệu cổ phiếu, tương đương 25% cổ phần. Với mức giá khởi điểm hơn 10.000 đồng/cổ phần, Tập đoàn T&T đã phải chi ra tối thiểu hơn 1.200 tỷ đồng để trở thành cổ đông chiến lược của Vinafood II.
Mặc dù vậy, sau 2 năm cổ phần hóa, hoạt động kinh doanh của Vinafood II rất bết bát. Cả năm 2018 và 2019 Vinafood 2 đều báo lỗ. Báo cáo tài chính quý 2/2020 của công ty mẹ Vinafood II lỗ sau thuế 160,5 tỷ đồng, tăng gấp 3 lần so với cùng kỳ năm ngoái.
Thời điểm 30/6/2020, Vinafood II còn khoản nợ xấu 1.350 tỷ đồng, trong đó đã trích lập dự phòng 1.331 tỷ đồng. Công ty cũng lỗ lũy kế gần 2.200 tỷ đồng, tương đương mất hơn 40% vốn chủ sở hữu.
Theo giải trình, nguyên nhân khiến Vinafood II thua lỗ là do chính sách nhập khẩu gạo của các nước có nhiều thay đổi theo khuynh hướng tự do hóa thương mại, gia tăng các rào cản để bảo hộ sản xuất, cạnh tranh gay gắt. 
Mặc dù vậy,  nhiều chuyên gia cho rằng, nguyên nhân sâu xa khiến Vinafood II không thể trở mình, đến từ bản chất cổ phần hóa của doanh nghiệp này. 
Sau cổ phần hóa, vốn Nhà nước tại Vinafood II vẫn ở tỷ lệ chi phối 51%, trong  khi T&T Group với 25% cổ phần không có nhiều tiếng nói trong ban quản trị. Hoạt động của Vinafood II sau cổ phần hóa, vì thế, hầu như không có thay đổi gì.
Nhóm cổ đông chiến lược tại Vinafood II đã thể hiện nỗ lực của mình tại ĐHĐCĐ bất thường vào tháng 2/2020, khi kiến nghị ban lãnh đạo Vinafood II sớm có phương án tái cấu trúc trình Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp, chuẩn hóa hoạt động bằng các quy chế,... 
Theo đó, Vinafood 2 vốn đã rệu rã do hàng loạt di chứng từ thời kỳ trước cổ phần hóa, cần được “thay máu” hoạt động quản trị doanh nghiệp. Vinafood II đã lỗ 40% vốn điều lệ và với tình hình hiện tại, nguy cơ âm hết vốn điều lệ là hiện hữu.
Những vấn đề của Vinafood II sau cổ phần hóa có thể là hình mẫu khiến cho cácDNNN lớn khác gặp khó khăn khi tìm cổ đông chiến lược. Theo kế hoạch cổ phần hóa, Nhà nước sẽ nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên đối với 4 doanh nghiệp lớn là Agribank,Vinacomin, Vinafood I và công ty TNHH MTV Khoáng sản.
Bên cạnh đó, có 62 doanh nghiệp thực hiện cổ phần hóa mà Nhà nước giữ trên 50% đến dưới 65% vốn điều lệ, nổi bật có thể kể tới như Tổng công ty viễn thông Mobifone, Tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam (VNPT), Tổng công ty Cà Phê, Tổng công ty công nghiệp xi măng Việt Nam (Vicem), Tổng công ty Vận tải Hà Nội, Tổng công ty Đầu tư và phát triển hạ tầng đô thị (UCID)…

LYNH NGUYỄN